domingo, 25 de noviembre de 2007

Un ceo para o meu avó

se titula la traducción al gallego de mi cuento “Un cielo para mi abuelo”, ilustrada con una foto tomada por Manuel Ferrol. Agradezco a quien me da esa inmensa alegría; me emociona leer la historia de mi abuelo coruñés en su propio idioma. 

Aquí, la traducción:

Facia calor. Como todas as tardes, despois da siesta, o ancián empuñó a cadeira que facia as veces de caxado e dirixiu-se ao patio. Alá, baixo a parra, escoitaría as voces dos viciños, ollaria xogar a os netos, conversaria cos transeuntes. Alá, adormecido polo calor estival, lembraría os seus anos mozos, nunha terra lonxana, da que moito lle custou partir. Era galego, e o seu sangue vibraba ainda ao escoitar o seu idioma, ao rememorar unha paisaxe querida que xa non voltaria a ver.
Lle custaba camiñar, pero o seu lugar baixo a parra o esperaba, como todas as tardes, como sempre. Pronta cumpliría oitenta anos. nacera antes que o século, e sabia que a sua vida acababa; non obstante, vivia con esperanza eses últimos anos, xunto aos seus seres queridos. Nacera na Coruña en 1890, en unha aldea; desde ese momento pasará moito tempo, mais tempo por dentro que por fora.
Na calidez desa tarde, o emigrante lembraba.Lembraba a sua terra, no que medraban os piñeiros e os eucaliptos, na que cantaba o vento amigo.Lembraba as suas viaxes a Compostela, da que tanto se falaba. Perguntaba-se se aquilo que se transmitia de boca en boca, de pais a fillos, tiña algun asideiro: que houbo peregrinos que chegaron descalzos desde Alemania; que cando destruiron a Catedral, erguída por Alfonso III, trasladaron a Andalucía as campás, “nas costas dos cristiáns”.¿O que pensaria o vello, se se inteirase de que un estudoso afirmaba que Santiago Apóstol se relacionaba –a o seu criterio- cos xémeos Castor e Pólux, e coa diosa Venus? Sen dúvida, haberia-se persignado. O seu Santiago, a da Virxe da Barca, non podia ter nada que ver con ninguén que non fose Deus O noso Señor e o seu Divino Fillo.
Lembraba a viaxe en barco, cara América, un ano antes do Centenario. Traía consigo, como equipaxe preciado, os poemas de Rosalía de Castro. “Como chove, miudiño,/ como miudiño chove”, repetia en voz baixa. O que animoso era entón! Cantos proyectos tiña! Non podia entender o chamado da poeta ás emigrantes, nen a sua congoja ao pensar en eles.Chegou á Argentina con dezanovedeza ilusionados anos, coa certeza de que aqui poderia labrar-se un porvir. Moitas histórias se contaban na aldea acerca de a nova terra. Terra promisoria, rica e fértil, que acollia cos brazos abridos a todos os homes e mulleres de boa vontade. O meu avó era un deles, un dos imigrantes que poblaban ese navio, provenientes de distintos paises e falando diversas línguas.Unha procura en común unia a aquiles espíritos, e os hermanaba a pesar da precária comunicación que lograban estabelecer por señas e polos seus rudimentarios coñecementos de outros idiomas: era a ilusión de viver , lonxe da miséria, da guerra, da soidade…
O galego deixaba na sua terra aos seus pais e a alguns dos irmáns. Ficaban os campos nos que labraban de sol a sol, sen posibilidade de mellorar a sua situación, os mesmos campos nos que, sendo moi neno, lle aprenderan o ofício. Habia que plantar xudias e papais, sementar os cereais. O pequeno tiña vontade, pero faltaba-lle forza: non podia con os enseres, ainda que desexase cooperar.Foi medrando nesa paisaxe que tanto queria, perto do mar, as rias, as montañas, vendo como os seus irmáns maiores, os seus amigos, os seus viciños, eran recrutados para loitar en terras estrañas. Non queria ir á guerra; non queria matar, non queria morrer.
Un dia, sentiu no seu corazón un chamado, o imperativo do seu sangue, que desexaba dar frutos; esechamado o instaba a emigrar. Non era unha decisión fácil, pero a dureza das condicións en que vivia a facia menos descabellada, a voltaba unha opción valida.
Niso pensaba o anciano, mentres os netos xogaban ao seu o redor.
Ficara viúvo pouco antes. A sua muller morreu sen padecer nengunha enfermidade. Morreu de cansada, do esgotamento ocasionado por unha vida moi dura. Non é que pasase os partos sen nengunha asistencia, só na casa de pedra da aldea, como os pasou a mai do imigrante; levouna o desgaste de se erguer no alba para atender un pequeno comercio, dia tras dia, ano tras ano, aterrecida pola facilidade con que ficaba empreñada e pola dificuldade con que chegaban, cada mes, a pagar a cuota da hipoteca. Ficou tendida na sua cama. Os seus ollos pecharon-se sen que, aparentemente, houbese sentido dor. Deus quixera-o asi. E ainda que nono dicia, el esperaba unha morte igual de doce, na sua cama, sen sofrementos, como morrian as vellas na sua terra.
Coñecera á sua muller sendo xa maior. O seu sentimento non era comparabel á de Macías o Namorado, pero era amor ao fin e ao cabo. Mantiveron un prolongado noviazgo, interrompido por duas viaxes do noivo á sua pátria. Que buscaría nesas travesias?. Nunca quixo confiar-llo a ninguén. Desexaba tornar á sua terra?. O atenazaba o desexo de ver a os seu?. Sexa polo motivo que fuere, o certa é que as duas veces tornou, e entón do segundo torno, casou-se coa argentina filla de lombardos que con tanta paciéncia o esperara.- “Adiós, don Martín!”, a voz cantarina resoou na tarde.- “Adiós, don Xesus! Como vai?”, respondeu o emigrante.A cena se repetia, , sempre á mesma hora, como unha maneira de comprobar que estaban vivos. Un, camiñando lentemente; o outro, postrado en unha cadeira da que moito lle custaba desprenderse. A independéncia fixese-o sentir imensamente feliz.Uns meses antes, indo visitar á menor das suas fillas, caira-se na rua, e tiveran que traé-lo de volta. A partir dese momento, a sua declinación foi veloz e evidente. O médico lle prescrebeu unha dieta estrita, na que non tiñacollida o que non pudera comer na sua terra, e que aqui estaba ao alcance do mais modesto peto.”O colesterol, don Martín, o colesterol!, dicia o galeno, movendo a cabeza. Debia cuidar-se , vixiar as comidas. As suas fillas observaron puntillosamente as indicacións do médico e o anciano tivo que contentarse con unha cea distinta na que lledeixaron, por sorte, o pan negro e as mazás.Para o seu cumpreanos –se sabia-, o mellor regalo era un pacote de castañas. Ese era o mellor festexo: quentá-las a lume lento e entón saboreá-las devagar, degustando a reminiscencia de infáncia, lejanía e pobreza. Non eran a magdalena sobre a que escrebeu Proust, pero tiñan os mesmos poderes; diríase que tiñan a virtude máxica de corporizar vivéncias e cenários, até confundir o entendemento e facé-lo vacilar sobre a realidade.Aspirando ese arrecendo, non sabia se estaba en América, ou se tiña quince anos na sua aldea, o seu Cebreiroentrañabel, á que añoraba voltar.Viñera a facer a América, desempeñando os mais variados ofícios, aforrando peso sobre peso. Como todos os seus paisanos, estaba seguro de que lle aguardaba un futuro invexabel, de que canto gañase lle atinxiria para viver folgadamente e para enviar diñeiro aos seus pais, que xa estaban moi vellos para labrar. O que lonxe estaba todo iso agora, cando via con amargura que nen siquieira o deixaban sair só a a esquina! O que amarga lle semellaba a vida, que o postraba nesa cadeira, na sua cama fronte ao televisor en branco e negro, onde cada domingo via a Tato Bores!Os soños non se voltaran realidade. Pudo viver, mercar unha casa, educar ás suas fillas, facé-las estudar, pero, de nengunha maneira se convertera no indiano do que escoitaba falar con admiración na sua terra. Faltaria-lle talento? A outros lles fora moi ben, e a el non. Coñecia paisanos que amasaran unha fortuna considerabel, co seu próprio esforzo, sen perxudicar a ninguén. Se cadra a él faltara-lle visión, porque o que é esforzo, lle sobrou, o mesma que á sua muller. Non soubera atopar o negocio xusto, no momento adecuado, como si souberon facé-lo outros que viñeron da aldea con él, no mesmo barco, en idénticas condicións….Un dia se acabaron as tardes baixo a parra. O ancián presentiu o fin, e lembrou as tradicións de a sua terra. Esas tradicións dician que quen morrese en Galicia poderia resurxir cada noite, e voltar a sua casa. Poderia velar o soño dos seus seres queridos, sentar-se á veira das rias, descansar baixo as árbores que frecuentase na sua vida terreal. Se morrialonxe, nada de isto lle seria dado. Teria unha morte común, como todas, lonxe das crenzas que se cadra herdase dos celtas, tan amigos dos trasnos e os trasgos, do mais alá e os seus mistérios.A única solución era tornar, pero era imposíbel.Só non poderia facé-lo . Estaba inválido e, ainda que xa non tivese que viaxar en barco, se non en avión, unhas poucas horas, ninguén podia acompañá-lo . Non habia diñeiro; habia que cuidar aos rapaces, que ian á escola; non se podia desatender o traballo, ainda que a situación non era tan crítica como a que se veria anos despois.Non, o regreso era unha quimera. Pero tamén habia sido unha quimera a partida cara América, sesenta anos antes. A diferenza estaba en que, na sua mocidade, el decidia por si mesma, as suas pernas lle respondian e, co seu hato de roupa e os seus poucos libros, podia ir onde quixese. Agora necesitaba axuda para todo; dependia das suas fillas, dos seus netos, até para tomar un vaso de auga.Por outra parte, se volvera, quén o coidaria até que chegase o momento de se reunir cos seus mortos?¿Quen o acompañaria, unha vez mais, a ver o Pórtico da Glória, para se despedir del? Ninguén teria tempo. Seria un vello só, nunha terra estraña, povoada de xovens aos que non coñecia, cos que non poderia compartir os seus recuerdos.Estas consideracións, que o obsesionaban, non mitigaban a sua mágoa. Pensaba que ia morrer lonxe, e iso o desesperaba. O soñaba coa liberdade de que gozaban as almas no mais alá; sabia das suas correrias e das suas visitas aos familiares. Dicia-se que saían sós a camiñar até que clareaba, ou que acostumaban facé-lo en grupo, na Santa Compaña. Semorreria de todo, para sempre. Bon, contaba coa esperanza que lle daba a Igrexa Católica, a de purgar os seus pecados e reunir-se cos bienaventurados, na Presenza Divina. Pero –se dicia- xa non ia a poder voltar á sua terra; o lazo cortaria-se entón definitivamente.O meu avó empiorou, e houbo que interná-lo . Tentaba recuperar-se , pero xa era tarde. A sua alta idade e o desgaste da sua existéncia conspiraban contra a melloria que devecia. Queria curar-se para poder viaxar. Non o lograba. No sanatório pasou as suas últimas noites, as suas últimas mañás, añorando a liberdade e suspirando pola sua mocidade. Via-se pescando cos seus irmáns, a veiras da ria que sulcaba o verde de a praderia. Via-se peregrinando, orando, bebendo,festexando as efemerides da sua terra. Atopaba-se atado á cama con varandas de metal, co soro entrando ao seu corpo pola vea do brazo, e queria escapar. Asombraría aos netos coa visita inesperada.Cando chegou o final, él o presentiu. Morreria rodeado de médicos e enfermeiras, con sondas e cateteres. Tratarian de o reanimar . O seu corazón se pararía. Verian-o nesa pantalla que tiña perto de a cama. Nada mais lonxano da morte campesiña que desexaba, en paz, cos seu, co cura da aldea, que lle falaria de Deus e lle faria beixar o crucifixo. A sua alma celta aceitaria a Extremaunción.Deus reservou-lle unha surpresa. Non o deixou voltar a Galicia, como un espírito noctámbulo, pero o levou a un ceu de gaitas e muiñeiras. Alá é feliz. Na eternidade atopou a terra añorada. 


(Este cuento fue distinguido con una Mención Especial, en el Concurso Literario convocado en 1997 por el Consejo Profesional de Ciencias Económicas de la Ciudad Autónoma de Buenos Aires. Integraron el Jurado: María Angélica Bosco, Eduardo Gudiño Kieffer y Jorge Masciángioli. Recibió, además, el Primer Premio en el Certamen convocado en 1997 por la revista el gRillo. Dicho premio consistió en la publicación de un volumen individual cuento-poesía; así apareció Josefina en el retrato (Buenos Aires, el gRillo, 1998). Algunos de los cuentos de este volumen, y otros inéditos en Internet, integran el libro digital Volver a Galicia, publicado en Letras-Uruguay en 2005, e integrarán, asimismo, el volumen en formato papel que se editará en 2009).

No hay comentarios:

Publicar un comentario